Nieuwe woorden (neologismen) bedenken kan iedereen, maar een woord introduceren dat echt aanslaat is een zeldzame prestatie. De kunst valt misschien af te kijken van succesgevallen en om te beginnen kijken we naar bovenstaande grappige alternatieven voor de woorden accordeon en trainingspak.
Geheim van het succes
De woorden penspiano en campingsmoking ken ik al heel lang – het zijn dus geen echte neologismen meer–. Ik heb ze denk ik geleerd van mensen die daarmee grappig wilden zijn. Ik moest er inderdaad om lachen en mede daarom heb ik ze onthouden en zelf ook weer doorverteld. Wat is het geheim van deze woorden? Ik kan het volgende bedenken:
Onderdeel van volkscultuur
Accordeons en trainingspakken zijn attributen van de ›volkse‹ cultuur. Woorden ervoor kunnen gemakkelijker populair worden omdat het onderwerp dat al is.
Gemakkelijk te begrijpen vorm
Beide woorden zijn geholpen metaforen, vergelijkbaar met zeehond, korenwolf, stadsmarinier, digitale nomade en molotovcocktail. Aan een metafoor wordt verduidelijkende toegevoegd: ›dit dier lijkt op een hond, maar dan levend in de zee‹. Deze gedeeltelijke uitleg maakt het mogelijk om meer vergezochte metaforen te introduceren. En grote gedachtesprongen kunnen humoristisch zijn.
Contrast
In zowel penspiano als campingsmoking wordt de metafoor ontleend aan de ›hoge‹ cultuur: piano en smoking. Door die in de contrasterende context van de volkse setting van een gezellige pens en een camping te plaatsen, ontstaat een grappig beeld. Bij penspiano is het woord pens ook informeel en dat versterkt het contrast.
Even nadenken
De vorm is zoals gezegd makkelijk te begrijpen, maar wanneer je deze wooden voor het eerst hoort, moet je toch even nadenken: Hoezo is een trainingspak een soort smoking? O ja, beide zijn verplichte kleding. Hoezo camping? O ja daar worden ze vaak gedragen. Waarom penspiano? O ja, spelers zijn nogal eens zwaarlijvig. Ook dat draagt bij aan het grappige effect. Er is een beloning voor het nadenken.
Klankeffecten
Het succes van een woord hangt ook af van de klank. Beide woorden hebben een vlot en regelmatig ritme van de vorm DAMtaDAMta. Belangrijker zijn de klankherhalingen. Penspiano heeft een opvallende herhaling van de p (beginrijm). De samenstellende woorden van Campingsmoking eindigen allebei op -ing en er is een herhaling van de lipklanken mp, m en van de k-klank. Klankherhalingen maken een woord iets theatraler.
Hoe bedenk je zulke woorden?
Een geholpen metafoor is een bekende vorm en vrij gemakkelijk te vormen. Je kijkt waar iets (een beetje) op lijkt en voegt een specificatie toe. Voor ons type van penspiano en campingsmoking zoek je eerst naar iets wat behoort door het ›volkse‹ domein, hier dus accordeon en trainingspak. Daarvoor zoek je een beeld uit een heel ander domein zoals hier de elitecultuur, zoals hier piano en smoking. Dan verduidelijk je het beeld. Bij een accordeon kun je dan denken aan feest, braderie, kroeg, buik, trek, balg, enzovoort. Buik is volkser gemaakt door de variant pens. Bij een trainingspak kun je denken aan sport, maar het gaat om het gebruik daarbuiten, dus op straat, op de bank en op de camping. Terwijl je woorden overweegt, let je op klankherhalingen.
De les hier is dat je het algemene procedé van de geholpen metafoor goed moet kennen. Daarnaast moet je ook weten hoe je ondersoorten als deze vormt. Dan bedenk je misschien een keer woord waar iedereen om moet lachen en dat doordringt tot de taal van iedereen.
——————
Verantwoording